W pierwszych dniach sierpnia 2012 roku od zwiedzajÄ cych Akcent Zoo w BiaÅymstoku, a także organizacji zajmujÄ cych siÄ humanitarnÄ ochronÄ zwierzÄ t otrzymaliÅmy sygnaÅy dotyczÄ ce niepokojÄ cego zachowania siÄ niedźwiedzicy Joli (zwanej wczeÅniej Yogi) na nowym wybiegu. InformowaÅa o tym także lokalna prasa (Wojciech Koronkiewicz „Zaczynamy tydzieÅ. Sympatyczny GrzeÅ, a po kÄ tach…” Gazeta Wyborcza z 6.08.2012, bialystok.gazeta.pl/bialystok/51,35234,12259952.html ).
W dniach 17-18 sierpnia 2012 r. przeprowadziliÅmy obserwacje zachowania niedźwiedzicy. OdbyliÅmy także rozmowy z opiekunkÄ niedźwiedzi, p. KrystynÄ Sitek i innymi pracownikami zoo oraz z p. EwÄ KuÅakowskÄ z Departamentu Ochrony Årodowiska i Gospodarki Komunalnej UrzÄdu Miejskiego w BiaÅymstoku. Jeszcze w trakcie wizyty przekazaliÅmy nasze sugestie, a we wrzeÅniu szczegóÅowÄ ekspertyzÄ. Poniżej kilka najważniejszych informacji.
O niedźwiedzicy i wybiegu
Niedźwiedzica Jola (Yogi) w wieku szeÅciu miesiÄcy zostaÅa przekazana z ogrodu zoologicznego w Bydgoszczy, gdzie siÄ urodziÅa, do BiaÅegostoku. Przez kolejne 26 lat przebywaÅa w klatce o powierzchni 70 m2 z betonowym podÅożem. Warunki utrzymywania i zachowanie niedźwiedzicy w ramach projektu badawczego byÅy przez nas monitorowane od 2007 roku. Niedźwiedzica wykazywaÅa wysoki stopieÅ zaawansowania zachowaÅ stereotypowych, zostaÅa oceniona przez nas jako osobnik bardzo wrażliwy na negatywne bodźce. W 2012 zostaÅ oddany do użytku nowy wybieg o powierzchni ponad 1000 m2. JednoczeÅnie wÅadze BiaÅegostoku zdecydowaÅy siÄ przyjÄ Ä samca niedźwiedzia brunatnego Grzesia z warszawskiego zoo. Po przybyciu samca oraz przeniesieniu samicy ze starej klatki, oba zwierzÄta byÅy przetrzymywane w sÄ siadujÄ cych ze sobÄ klatkach w pomieszczeniu wewnÄtrznym. Klatki byÅy oddzielone jedynie kratÄ , obecnie zastosowano dodatkowÄ litÄ ÅcianÄ zasÅaniajÄ cÄ kraty. Od momentu wypuszczenia samica nie powróciÅa do pomieszczenia wewnÄtrznego i caÅodobowo przebywa na zewnÄ trz. Samiec zostaÅ wypuszczony na wybieg zewnÄtrzny 20 lipca 2012. Przebywa na nim codziennie od 9.00 do 18.00. Oba niedźwiedzie przebywajÄ w różnych czÄÅciach wybiegu i nie zbliżajÄ siÄ do siebie na odlegÅoÅÄ mniejszÄ niż kilka metrów. Aby zachÄciÄ samicÄ do wejÅcia do pomieszczeÅ wewnÄtrznych obsÅuga zoo wykÅada pokarm wewnÄ trz, ograniczajÄ c podawanie pokarmu na wybiegu. W efekcie tych dziaÅaÅ samica wyraźnie schudÅa. Próbuje siÄgaÄ ÅapÄ do pozostawionego pokarmu, ale nie wchodzi do pomieszczenia wewnÄtrznego. W opinii pracowników negatywnie reaguje także na dźwiÄk mechanizmu opuszczajÄ cego drzwi na wybieg (w poprzedniej klatce byÅ inny mechanizm zasuwania). GÅównÄ formÄ aktywnoÅci ruchowej jest chodzenie wzdÅuż jednego z boków wybiegu, w tym miejscu jest silnie wydeptana Åcieżka.
Wybieg ma powierzchniÄ ponad 1000 m2 i ksztaÅt podÅużnego wielokÄ ta. PodÅoże jest naturalne, trawiaste, wzbogacone koniczynÄ i zioÅami. WewnÄ trz znajduje siÄ basen, a przy czÄÅci Åcian wybiegu wypeÅniona wodÄ fosa, do której niedźwiedzie majÄ dostÄp. Oprócz ogrodzenia w postaci siatki lub betonowych Åcian zastosowane jest ogrodzenie elektryczne. Na wybiegu roÅnie kilka krzewów, jedno drzewo zabiezpieczone drutem przed wspinaniem, pozostawiono też pieÅ ÅciÄtego, maÅego drzewa. WedÅug informacji uzyskanej w UrzÄdzie Miejskim wybieg nie jest dokoÅczony i ostatnim zaplanowanym etapem jest jego urzÄ dzenie.
Nasze obserwacje
W wyniku obserwacji stwierdziliÅmy, że blisko 90% czasu aktywnoÅci Joli to ruchy stereotypowe, polegajÄ ca na chodzeniu tam i z powrotem po staÅym torze wzdÅuż jednego z boków ogrodzenia (oddalonego od zwiedzajÄ cych). Niedźwiedzica reaguje zainteresowaniem na wrzucany jej przez obsÅugÄ pokarm i na krótko przerywa chodzenie wzdÅuż pÅotu. Cykle stereotypii sÄ też przerywane na czas picia wody (gÅównie z fosy). Stereotypia ma przebieg intensywny, jest dÅugotrwaÅa, obciÄ Å¼ajÄ ca i koÅczy siÄ czÄsto wyczerpaniem fizycznym. Przerywana jest okresami krótkotrwaÅego, pÅytkiego snu. W trakcie snu niedźwiedzica gwaÅtownie reaguje na nagle pojawiajÄ ce siÄ bodźce (haÅasy, ptaki). Jola nie wchodzi do pomieszczenia wewnÄtrznego, próbuje siÄgaÄ do wykÅadanego tam pokarmu.
Przyczyny problemów
Przyczyn zaistniaÅej sytuacji upatrujemy przede wszystkim w tym, że:
- niedźwiedzica powinna byÄ wprowadzona na w peÅni wyposażony wybieg, na którym znajdujÄ siÄ elementy zachÄcajÄ ce do eksploracji (pnie drzew, w tym spróchniaÅe; miejsca, gdzie zwierzÄ może pozostawaÄ poza widokiem zwiedzajÄ cych; urzÄ dzenia do wzbogacania Årodowiskowego, przede wszystkim do tzw. feeding enrichment). Intensywne dziaÅania zachÄcajÄ ce do eksploracji powinny byÄ prowadzone od poczÄ tku przebywania na nowym wybiegu;
- niedźwiedzica nie powinna byÄ ÅÄ czona z innym niedźwiedziem przed jej peÅnÄ aklimatyzacjÄ na nowym wybiegu, przy czym aklimatyzacja w tym przypadku oznacza przede wszystkim znaczne ograniczenie zachowaÅ stereotypowych lub caÅkowity zanik tej oznaki stresu i zwiÄkszenie iloÅci czasu poÅwiÄcanego na zachowania eksploracyjne. Zalecany w takim przypadku okres wynosi nie mniej niż póÅ roku, dopiero po takim okresie można byÅo sprowadziÄ drugiego niedźwiedzia (o ile w ogóle byÅo to wskazane czy konieczne). W przypadku ÅÄ czenia oba niedźwiedzie powinny byÅy mieÄ wiÄcej czasu na zaaklimatyzowanie siÄ w pomieszczeniach wewnÄtrznych i przywykniÄcie do nowych zapachów, również tych pochodzÄ cych od obcego osobnika.
Nasze sugestie
LÄk przed wejÅciem do pomieszczenia wewnÄtrznego pozostaje w ÅcisÅym zwiÄ zku z intensywnoÅciÄ zachowaÅ stereotypowych, bÄdÄ cych wyrazem stresu i problemów z radzeniem sobie w nowej sytuacji. W przypadku zwierzÄ t o tak silnie zaawansowanej stereotypii, przetrzymywanych wczeÅniej w warunkach poniżej standardów zapewniajÄ cych minimalny poziom dobrostanu, potrzebne sÄ intensywne dziaÅania, które wyeliminujÄ negatywne reakcje i pozwolÄ zwierzÄciu na peÅne wykorzystanie możliwoÅci, jakie daje nowy wybieg.
OczywiÅcie pierwszym dziaÅaniem mogÅoby byÄ caÅkowite zabranie samca z pomieszczeÅ wewnÄtrznych i z wybiegu. Jest to jednak z różnych przyczyn niemożliwe.
W zwiÄ zku z tym zasugerowaliÅmy:
- wdrożenie programu intensywnych dziaÅaÅ na rzecz poprawy kondycji psychicznej samicy, w tym przede wszystkim zapobiegania wystÄpowaniu zachowaÅ stereotypowych. Zadaniem opiekunów powinny byÄ próby odwracania uwagi od stereotypowania (nawet kilka razy w ciÄ gu godziny) poprzez zachÄcenie zwierzÄcia do eksploracji terenu. Przerywanie tego zachowania musi zawsze polegaÄ na dostarczaniu pozytywnych bodźców. Można to robiÄ poprzez rozsypywanie na wybiegu drobnego pokarmu (suchy pokarm dla psów, orzechy, żoÅÄdzie, rodzynki i inne suszone owoce, Åwieże drobne owoce lub rozdrobnione kawaÅki innych pokarmów). W trakcie obserwacji stwierdzono, że niedźwiedzica wykazuje chÄÄ eksploracji po takich dziaÅaniach – należy dÄ Å¼yÄ, aby okresy, gdy nie stereotypuje byÅy jak najdÅuższe (wydÅużanie wysypywania pokarmu w różnych miejscach). Można też umieÅciÄ na wybiegu spróchniaÅe pnie (zwykle wzbudzajÄ zainteresowanie niedźwiedzi ze wzglÄdu na larwy owadów), gaÅÄzie drzew. WskazaliÅmy także na inne sposoby stymulacji do naturalnych zachowaÅ i odwracania uwagi od stereotypowania;
- należy stosowaÄ Åagodne wabienie samicy do Årodka, do pomieszczenia wewnÄtrznego, za pomocÄ ulubionego pokarmu wysypywanego w pobliżu wejÅcia. Obecnie stosowane ograniczenie karmienia i wysypywanie pokarmu tylko w klatce jest zbyt drastyczne. Motywacja do jego zjedzenia jest oczywiÅcie silna, jednak strach zwiÄ zany z pomieszczeniem wewnÄtrznym, haÅas mechanizmu zamykajÄ cego i stres zwiÄ zany z obecnoÅciÄ samca sÄ w tym przypadku przeważajÄ ce. Potwierdza to również fakt, że do tej pory caÅkowite ograniczenie karmienia na zewnÄ trz bez stosowania pozytywnej stymulacji, okazaÅo siÄ nieskuteczne i niedźwiedzica straciÅa na wadze. JeÅli samica wejdzie do pomieszczenia wewnÄtrznego należy poczÄ tkowo umożliwiaÄ jej wchodzenie i wychodzenie bez zamykania. Należy dÄ Å¼yÄ do tego, aby kojarzyÅa pomieszczenie wewnÄtrzne jako miejsce zapewniajÄ ce bezpieczeÅstwo i ulubiony pokarm. W miarÄ możliwoÅci należy zmieniÄ mechanizm zamykajÄ cy na bezdźwiÄkowy. JeÅli nie jest to możliwe, należy przeprowadziÄ trening odczulajÄ cy ten dźwiÄk;
- należy zapobiec dalszej utracie wagi niedźwiedzicy. SierpieÅ i wrzesieÅ to okres, w którym niedźwiedzie powinny otrzymywaÄ dobowo od ok. 10 000 do 13 000 kcal. Niezależnie od tego czy niedźwiedzie hibernujÄ w zimie czy nie, ich organizm jest fizjologicznie przystosowany do przyjmowania w tym czasie dużej iloÅci pokarmu, gÅównie wysokokalorycznego. Dlatego należy zwiÄkszyÄ iloÅÄ pokarmu podawanego samicy na wybiegu.
PodziÄkowania
DziÄkujemy Fundacji VIVA! za pokrycie kosztów wyjazdu. Specjalne podziÄkowania dla Nurii Selvy i Adama Wajraka za goÅcinÄ i pomoc po poważnej awarii auta, która zmusiÅa nas do znacznego wydÅużenia naszego pobytu na Podlasiu.
AKTUALIZACJA
WedÅug relacji przedstawicielki urzÄdu miasta i opiekunki niedźwiedzi, przekazanych nam 20 wrzeÅnia 2012 r., wprowadzone po naszej wizycie dziaÅania zaczÄÅy przynosiÄ rezultaty. Od poÅowy wrzeÅnia niedźwiedzica zaczÄÅa wchodziÄ do pomieszczeÅ wewnÄtrznych oraz nieco mniej czasu spÄdza na stereotypowaniu, natomiast wiÄcej na eksploracji wybiegu. Przez najbliższe tygodnie nie bÄdzie zamykana wewnÄ trz, aż do zaniku reakcji lÄkowej. Przebudowany zostanie także mechanizm zamykania pomieszczeÅ wewnÄtrznych. Planowane jest wyposażenie wybiegu w wiÄcej elementów do stymulacji naturalnych zachowaÅ. Do znaczÄ cej poprawy kondycji psychicznej niedźwiedzicy jeszcze daleka droga, potrzebne sÄ dÅugotrwaÅe i konsekwentne dziaÅania, niemniej jednak pierwszy krok zostaÅ uczyniony.
Dokumentacja fotograficzna
WYBIEG
jest niemal pusty. Brak na nim elementów stymulujÄ cych naturalne zachowania. WedÅug zapewnieÅ przedstawicielki miasta ma to ulec zmianie. Na tym tle pozytywne wrażenie robi doÅÄ duża fosa wypeÅniona wodÄ .
JOLA
(nazywana wczeÅniej Yogi) wiÄkszoÅÄ czasu spÄdza na zachowaniach stereotypowych. NajczÄÅciej polegajÄ one na poruszaniu siÄ tam i z powrotem wzdÅuż jednego z boków wybiegu.
STEREOTYPIA
jest u Joli na tyle intensywna, że powoduje duże zmÄczenie fizyczne i jest bardzo obciÄ Å¼ajÄ ca. Z pyska spÅywa spieniona Ålina. Niedźwiedzica czasem pije wodÄ z fosy i zasypia na wydeptanej Åcieżce.
JOLA
przez 1,5 miesiÄ ca od czasu wypuszczenia jej na wybieg nie wchodziÅa do pomieszczenia wewnÄtrznego. Próbuje ÅapÄ wyciÄ gaÄ pokarm ze Årodka. Problemy sÄ wynikiem bÅÄdów popeÅnionych przy jej przenoszeniu. DoÅÄ czenie do Joli drugiego niedźwiedzia nie byÅo potrzebne.
GRZEÅ
pochodzi z warszawskiego zoo, a zanim tam trafiŠbyŠniedźwiedziem cyrkowym.